Bu sayfa, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarını ve bu kararların icra sürecini takip ederken sıkça karşılaşılan temel kavramları, sade ve pratik bir dille açıklamak için hazırlanmıştır. AİHM kararlarını okuyan birçok kişi, metinlerde geçen terimlerin ne anlama geldiğini ve bunların somut olarak “ne sonuç doğurduğunu” aynı anda görmek ister. Buradaki amaç, tam da bu ihtiyacı karşılamaktır.
Leading case (Öncü karar):
Belirli bir alandaki yapısal/sistemik sorunu ilk kez veya en kapsamlı biçimde ortaya koyan ve benzer dosyalar için referans olan karar.
Grup kararı / Grouped follow-up:
Benzer olgular ve aynı hukuki meseleleri içeren çok sayıda başvurunun bir arada ele alındığı kararlar (örneğin Demirhan ve Diğerleri, Bozyokuş ve Diğerleri, Karslı ve Diğerleri, Seyhan ve Diğerleri grupları). AİHM, bu tür kararlarla, benzer davaların topluca değerlendirildiği ve içtihatların tutarlılığının sağlandığı bir yaklaşımı benimsemektedir. Bu gruplandırma, mahkemenin aynı hukuki meseleye dayanan birden fazla başvuruyu verimli bir şekilde incelemesine olanak tanır ve grup kararı kapsamında, aynı temele dayanan ihlallerin tespit edilmesini sağlar.
Bireysel önlem:
İhlalin başvurucu bakımından giderilmesi (yeniden yargılama, infazın durdurulması/tahliye, sonuçların silinmesi vb.).
Genel önlem:
Benzer ihlallerin tekrarını önlemek için mevzuat/uygulama/içtihat düzeyinde değişiklikler; mahkemelerin “otomatik mahkûmiyet” kalıbından çıkması, delile erişim güvenceleri vb.
HUDOC:
AİHM’in karar/karar tasnif veritabanı. hudoc.echr.coe.int
HUDOC-EXEC:
AİHM kararlarının icrası ile ilgili tüm belgelere tek yerden erişim sağlayan veritabanı (Action Plan/Report, CM kararları, Rule 9 bildirimleri vb.).
Action Plan / Action Report:
Devletin ihlali gidermek için aldığı/alacağı tedbirleri (plan) ve uygulayıp tamamladığını (rapor) bildirdiği icra belgeleri.
Rule 9.2:
STK’ların/ilgili aktörlerin, Bakanlar Komitesi’ne icra süreci hakkında yazılı bildirim yapabilmesini sağlayan mekanizma.
Interim Resolution (Ara karar/ara karar niteliğinde CM kararı):
Komite’nin, icrada ilerleme sağlamak veya ciddi tıkanmayı kayıt altına alıp yönlendirmek için kullandığı araç.
Infringement Procedure (AİHS m. 46/4):
Komite, bir devletin AİHM kararını uygulamadığını düşünürse, “uygulamama” meselesini AİHM’e taşıyabilir.
Rule 39 (Geçici Tedbir):
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) çok acil ve geri dönüşü imkânsız bir zarar riski gördüğü durumlarda, ilgili devlete belirli bir işlemi geçici olarak durdurma talimatı verebildiği mekanizmadır. En tipik kullanım alanı, sınır dışı (deportation) veya iade (extradition) işlemleri nedeniyle kişinin gönderileceği ülkede işkence, insanlık dışı muamele veya yaşam hakkı ihlali gibi ciddi risklerle karşılaşması ihtimalidir.
Rule 39’un amacı, AİHM başvurusu incelenirken “telafisi mümkün olmayan zarar” doğmasını önlemektir. Çünkü kişi bir kez sınır dışı edildiğinde veya iade edildiğinde, sonradan verilecek bir ihlal kararı pratikte anlamını kaybedebilir. Bu nedenle AİHM, bazı dosyalarda “başvuruyu inceleyene kadar sınır dışı etmeyin / iade etmeyin” şeklinde geçici koruma sağlar.
