Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) Demirhan, Bozyokuş, Seyhan ve Karslı kararları sonrasında gündeme gelen yargılamanın yenilenmesi (CMK m. 311/1-f) sürecine ilişkin sorulara, genel bilgilendirme amacıyla yanıt vermek üzere hazırlanmıştır.
Önemli not: Aşağıdaki açıklamalar genel bilgilendirme niteliğindedir. Somut dosyanın koşullarına göre bir avukattan hukuki görüş alınması faydalı olabilir.
1) Başvuru süresi nedir; hangi mahkemeye yapılır?
Yargılamanın yenilenmesi istemi, AİHM kararının kesinleştiği tarihten itibaren 1 yıl içinde yapılmalıdır (CMK m. 311/1-f). Dilekçe, kural olarak hükmü veren mahkemeye sunulur (CMK m. 318).
2) AİHM ihlal kararı varken mahkeme “yenileme”yi değerlendirmek zorunda mıdır?
AİHM’in kesinleşmiş ihlal kararı, CMK m. 311/1-f uyarınca yargılamanın yenilenmesi sebebidir. Bu nedenle mahkeme, yapılan başvuruyu ciddiyetle ele almak ve hukuken denetlenebilir biçimde gerekçelendirmek zorundadır.
Uygulamada tartışma, çoğu kez “yenileme sebebinin varlığı”ndan ziyade, yenileme sonrası ihlalin nasıl giderileceği (örneğin delillerin değerlendirilmesi, hükmün kaldırılması, yeni hüküm kurulması) üzerinde yoğunlaşır.
3) Mahkeme başvuruyu reddederse ne yapılır? İtiraz süresi ve usulü nedir?
CMK.311/1-f maddesi gereğince mahkemenin yenilene talebi kabul etmesi yasal gerekliliktir. Ancak, mahkeme bu gerekliliğe aykırı olarak talebin reddine karar verirse yenileme isteminin reddine karşı itiraz yolu açıktır (CMK m. 319/3). İtiraz, kararın tebliğinden itibaren 2 hafta içinde, kararı veren mahkemeye sunulacak dilekçe ile yapılır (CMK m. 268/1).
İtiraz, usulen önce kararı veren mahkemece incelenir; mahkeme kararında ısrar ederse dosya itirazı incelemeye yetkili merciye gönderilir (uygulamada genellikle numara olarak sonraki ağır ceza mahkemesi/itiraz mercii).
4) İtiraz da reddedilirse hangi yol kalır?
İtirazın reddi sonrasında karar kesinleşmiş olacağı için Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru gündeme gelir. Başvurunun çerçevesi somut dosyaya göre değişmekle birlikte; adil yargılanma hakkı (özellikle gerekçeli karar hakkı), etkili başvuru hakkı ve ayrımcılık yasağı gibi başlıklar değerlendirilebilir. Başvuru stratejisinin dosya bazında belirlenmesi gerekir.
5) Yeniden yargılamayı yapacak heyet önceki heyet olabilir mi?
Hayır. CMK m. 23/3 uyarınca, yargılamanın yenilenmesi hâlinde önceki yargılamada görev yapan hâkim aynı işte tekrar görev alamaz. Uygulamada dosya, mahkeme içi iş bölümü ve görevlendirme usulleri çerçevesinde farklı bir heyet tarafından ele alınır.
6) Yeniden yargılamada sanık aleyhine daha ağır ceza verilebilir mi?
Hayır. Yenileme, AİHM kararı doğrultusunda sanık lehine gündeme geldiği için verilecek yeni hüküm önceki hükümle belirlenmiş cezadan daha ağır olamaz (CMK m. 323/2).
7) Yenileme sonunda verilen karar “yeni hüküm” müdür? İstinaf/temyiz mümkün mü?
Evet. Yenileme sonunda mahkeme yeni bir hüküm kurar. Bu yeni hükme karşı, genel kurallar çerçevesinde istinaf/temyiz kanun yolları gündeme gelebilir. Yeniden yargılama sırasında yalnızca AİHM’in işaret ettiği ihlal gerekçeleri değil, dosyada ileri sürülebilecek diğer hak ihlali iddiaları da uygun biçimde tartışma konusu yapılabilir.
8) Yeniden yargılama başvurusu yapılınca infaz kendiliğinden durur mu?
Hayır. Başvuru, infazı kendiliğinden durdurmaz. Ancak mahkeme, şartları oluştuğunda infazın geri bırakılmasına veya durdurulmasına karar verebilir (CMK m. 312/1-2). Bu nedenle, cezaevinde bulunan kişiler bakımından yenileme dilekçesiyle birlikte veya ayrıca infazın durdurulması talebinin gerekçelendirilmesi önemlidir.
9) Aynı davada bir sanığın AİHM kararı diğer sanıkları otomatik etkiler mi?
Kural olarak hayır. AİHM ihlal kararı, CMK m. 311/1-f kapsamında genel olarak başvuruda bulunan kişi bakımından yenileme sebebidir. Diğer sanıklar açısından ayrıca başvuru ve ayrı değerlendirme gerekir.
Bununla birlikte aynı dosyada benzer olgulara dayanan mahkûmiyetler bakımından, ortaya çıkan yeni içtihat ve uygulamalar diğer sanıkların da kendi durumlarına göre kanun yollarını/başvuru imkânlarını değerlendirmesine zemin oluşturabilir (otomatik sonuç doğurmaz).
10) Yeniden yargılamada yeni delil sunulabilir mi?
Evet. Mahkeme yeni delillerin toplanmasına karar verebilir; sanık da lehine olan bilgi, belge ve delilleri sunabilir. Ayrıca süreçte başka hak ihlali iddiaları da ileri sürülebilir (CMK m. 320-321).
11) Sanığın ölümü halinde yenileme talep edilebilir mi?
Evet. Hükümlünün eşi, üstsoyu, altsoyu ve kardeşleri yargılamanın yenilenmesi isteminde bulunabilir (CMK m. 313/2).
12) Sanık adına kimler yenileme talebinde bulunabilir?
Sanığın eşi, yasal temsilcisi (veli/vasi) ve müdafii, ilgili düzenlemeler çerçevesinde sanık adına başvuruda bulunabilir (CMK m. 262 ve bağlantılı hükümler).
13) Hüküm infaz edilmişse yine de yenileme istenebilir mi?
Evet. Hükmün infaz edilmiş olması, yargılamanın yenilenmesi talebine engel değildir (CMK m. 313/1).
14) Yenileme sonucu beraat olursa tazminat istenebilir mi?
Yeniden yargılama sonucunda beraat veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilmesi hâlinde; önceki haksız mahkûmiyet veya tutukluluk nedeniyle doğan maddi/manevi zararlar için CMK m. 141–144 hükümleri çerçevesinde tazminat talebi gündeme gelecektir. Ayrıca CMK m. 323/3 kapsamında sonuçlara göre tazminat boyutu değerlendirilir.
15) Yeniden yargılamada sanığın yeniden savunmasının alınması her durumda şart mıdır?
Ceza yargılamasında sanığın sorgusu genel kuraldır; ancak CMK’da belirli koşullarda duruşmanın sanığın yokluğunda sonuçlandırılmasına imkân veren düzenlemeler de vardır. Yenileme sürecinde sanığın yeniden dinlenip dinlenmeyeceği; mahkemenin yürüteceği işlemlere, yeni delil durumuna ve kurulacak hükmün niteliğine göre değişebilir.
Bu nedenle “mutlaka dinlenir” ya da “hiç gerekmez” şeklinde kesin bir ifade yerine, savunma stratejisinin somut dosyaya göre belirlenmesi daha sağlıklı olur.
16) Yenileme sonucu verilen karar Resmî Gazete’de ilan edilir mi?
CMK m. 322’de, özellikle vefat etmiş hükümlü bakımından yürütülen inceleme sonunda verilen beraat kararının, istenmesi hâlinde masrafları Hazineden karşılanmak üzere Resmî Gazete’de veya başka bir gazetede ilanına karar verilebileceği düzenlenmiştir. Bu başlık, dosyanın koşullarına göre ayrıca değerlendirilmelidir.
